Phạm Thiên Vũ: Muốn kể chuyện văn hóa, trước hết phải biết lắng nghe

Vào một buổi tối cuối tháng 4/2026, trong một khán phòng ở Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, một chương trình biểu diễn mang tên Chuyện Sài Gòn: Gánh Show đi đến hồi kết. Suốt 75 phút trước đó, các vũ công đã kể về nhịp sống thành phố qua hình ảnh chiếc quang gánh quen thuộc của người buôn gánh bán bưng. Họ gánh nắng, gánh mưa, gánh cả những lo toan mưu sinh. Rồi ở cảnh cuối, những chiếc thúng được đặt xuống và hóa thành mâm cỗ cưới. Không có lời thoại nào giải thích. Nhiều khán giả lớn tuổi lặng đi, như vừa bắt gặp một phần đời mình trên sân khấu.

Bắt đầu bằng câu chuyện, thay vì định nghĩa

“Kể chuyện nghìn năm” - dự án văn hóa do anh làm tác giả, được ấp ủ suốt hai năm trước khi ra mắt vào cuối năm 2024 tại Lotus Gallery. Mùa đầu tiên là một cuộc gặp gỡ nhỏ: những bức tranh thủy mặc của họa sĩ Trương Hán Minh đặt cạnh thanh âm tre và đất của nhóm Đàn Đó, những người đã mất mười hai năm tự tay chế tác nhạc cụ. Gần 300 khách đã đến. Một con số đủ để dự án có một khởi đầu đáng nhớ và để một biên kịch như anh tiếp tục tin vào sức mạnh của sự đồng cảm.

Triển lãm “Kể chuyện nghìn năm” mở ra một hành trình đầy cảm xúc về văn hóa Việt Nam, nơi âm nhạc và hội họa hòa quyện để kể lại câu chuyện muôn đời của dân tộc. Nguồn ảnh: Báo Tuổi Trẻ 

Khi dự án chuyển sang mùa thứ hai mang tên Chuyện Sài Gòn, anh được hỏi làm sao một chương trình có thể nói hết kịch nói, cải lương, đờn ca tài tử, xiếc và muôn mặt nghệ thuật của thành phố. Anh không cố chứng minh điều gì. Anh nói dự án không tìm cách định nghĩa Sài Gòn, chỉ khơi gợi cảm xúc để mỗi người tự cảm nhận theo cách của mình. Đọc nhiều sách về thành phố, anh nhận ra một điểm chung: Sài Gòn như một nhà sưu tập rộng lượng, luôn tôn trọng sự đa dạng.

Đôi "quang gánh" trong Chuyện Sài Gòn: Gánh Show đã trở thành một biểu tượng chạm đến trái tim người xem (Nguồn: Harper's Bazaar Việt Nam)

“Đi giữa Sài Gòn thì không ngại khác biệt.” - Phạm Thiên Vũ

Trước một nền văn hóa đã có hàng trăm năm, anh không chọn đứng ở vị trí người giảng giải, mà làm người chuyển lời. Bởi để kể lại một câu chuyện văn hóa, trước hết phải dành thời gian để quan sát, cảm nhận và hiểu những gì đang hiện hữu.

Chất liệu có trước, kịch bản có sau

Khi đưa Kể chuyện nghìn năm ra Huế, anh cùng ê-kíp ở lại đó nhiều tháng. Họ không đến để khảo sát cho nhanh mà để, theo lời anh, "ăn nằm ở đây như người bản địa".

Cách làm ấy thành phương pháp khi anh lên vùng trà Bảo Lộc. Từ ngày 10/11/2025, tại Nhà máy chè cổ 1927, anh cùng hơn 20 nghệ sĩ bắt đầu 30 ngày cư trú sáng tác. Họ trò chuyện với người dân, ghi chép chuyện đời thường, tìm hiểu sinh kế quanh cây trà, quan sát cả khí hậu, thời tiết. Suốt thời gian đó chưa ai vội viết kịch bản. Chỉ khi đã hiểu, anh nói, nghệ sĩ mới bắt đầu kể lại những gì họ nghe được.

Tác phẩm ra đời từ đó, Mỹ Cảm Trong Sương, được dựng theo nguyên tắc "chất liệu có trước, kịch bản có sau". Không gian, ánh sáng, mùi hương và ký ức nhà máy trở thành những đồng tác giả. Sau suất diễn đầu tiên, một cô gái sinh ra ở Bảo Lộc chia sẻ rằng đồi chè quen thuộc với chị đến mức chị đã quên mất câu chuyện của lá trà. Xem xong, chị thấy chiếc lá ấy quý giá hơn chị từng nghĩ.

Mỹ Cảm Trong Sương dẫn khán giả đi qua hành trình của lá trà - từ đồi chè, người làm nghề đến văn hóa thưởng trà - ngay giữa nhà máy chè trăm tuổi ở Bảo Lộc. (Nguồn: Phụ nữ Việt Nam)

Có lẽ đó cũng là một trong những điều chỉ nghệ thuật mới có thể làm được: không mang đến cho người bản địa một câu chuyện xa lạ, mà giúp họ nhìn lại những gì vốn thuộc về mình bằng một ánh nhìn khác.

Tư duy kinh tế, trái tim nghệ thuật

Trong Gánh Show, đôi quang gánh là biểu tượng của sự cân bằng mong manh giữa trách nhiệm và khát vọng. Hình ảnh ấy cũng gần với bài toán mà anh Vũ theo đuổi. Một đầu gánh là nghệ thuật, đầu kia là sinh kế của những người tạo ra nó.

Anh không né tránh câu hỏi về tiền bạc. Hợp tác với từng địa phương, từng gặp nhiều khó khăn về tài chính. Thay vì dừng lại, anh mở rộng mô hình mà anh gọi là kinh tế chia sẻ từ văn hóa bản địa: công chúng trả tiền để thưởng thức, nhà tổ chức làm cầu nối, doanh nghiệp đồng hành bằng sự đồng cảm với các giá trị văn hóa. Anh hay nhắc tới thanh sô-cô-la vị cà phê sữa bán tại sự kiện, trên bao bì in bức tranh Nhà thờ Đức Bà của họa sĩ Hải Tre. Chất liệu văn hóa khi ấy trở thành một sản phẩm có giá trị thật, và nhờ vậy được giữ lửa lâu hơn.

Hành trình ấy cũng đưa anh trở lại UEH. Anh hợp tác cùng UEH ArtTech Hub - nền tảng do UEH ra mắt cuối năm 2022 nhằm kết nối nghệ thuật và công nghệ vì phát triển bền vững, đưa “Chuyện Sài Gòn: Gánh Show”, đưa những câu chuyện về đời sống và ký ức đô thị đến gần hơn với cộng đồng trẻ. Từ một cựu sinh viên trở lại trường, anh tiếp tục hành trình kể những câu chuyện văn hóa - lần này, ngay trong không gian nơi mình từng học tập.

Đêm diễn của Chuyện Sài Gòn: Gánh Show tại Hội trường Lầu 3, UEH cơ sở Nguyễn Tri Phương (Nguồn: @chuyensaigon_official)

Sau bốn suất diễn tại bảo tàng, Gánh Show tiếp tục đến Nhà hát Bến Thành và đang được định hướng trở thành một sản phẩm văn hóa - du lịch định kỳ của thành phố. Ở Bảo Lộc, ê-kíp mong một ngày có thể trao lại tác phẩm để chính người địa phương vận hành. Với anh, một đêm diễn đẹp chưa phải là đích đến. Điều quan trọng hơn là tạo nên một cách làm để nghệ sĩ có thể sống được với nghề, còn người bản địa được tôn trọng và có thể tiếp tục kể câu chuyện của chính mình.

Những câu chuyện của nghìn năm, truyền tải bằng sự kiên nhẫn

Giữa một thời mà mọi thứ đều có thể tiêu thụ nhanh chóng, Phạm Thiên Vũ chọn cách chậm lại. Anh đến, ở lại, lắng nghe, rồi mới cất tiếng. Một câu chuyện nghìn năm không thể do một người viết ra. Anh chỉ chọn làm người nghe đủ kỹ để truyền lại đúng.

Và như đôi quang gánh trong tác phẩm của mình, anh vẫn đang gánh hai đầu: nghệ thuật và sinh kế, ký ức và hôm nay. Giữ cho cả hai cùng tồn tại, và để những câu chuyện văn hóa tiếp tục được kể - đó có lẽ là hành trình anh vẫn mong muốn tiếp nối.

Báo chí nói gì về Chuyện Sài Gòn: Gánh Show?

Thanh Niên nhận xét chương trình kết hợp chất liệu văn hóa truyền thống với ngôn ngữ nghệ thuật đương đại, để âm nhạc, vũ đạo, đạo cụ và không gian di sản đối thoại với nhau.

Báo Phụ Nữ nhận xét về suất diễn tại Nhà hát Bến Thành: sân khấu và khán phòng gần như không còn khoảng cách; khán giả và nghệ sĩ hòa nhịp trong những điệu lý, câu hò Nam Bộ. Đàn tranh, đàn tứ, sáo trúc được phối hợp cùng âm nhạc điện tử. Múa dân gian Nam Bộ đan xen với múa đương đại, ballet và street dance. Cũng nhờ phần tương tác ngẫu hứng, mỗi suất diễn mang một màu sắc riêng.

Tạp chí Đẹp nhấn mạnh chương trình được nhiều lứa tuổi đón nhận, từ người trẻ đến giới trí thức trung niên, và đang được định vị như một sản phẩm văn hóa – du lịch định kỳ của TP.HCM.

Harper's Bazaar Việt Nam nhìn Gánh Show như một cách kể khác về thành phố. Nhiều khán giả lớn tuổi xúc động khi bắt gặp một Sài Gòn hoài niệm không bị đóng khung trong quá khứ mà vẫn tiếp tục đối thoại với hiện tại.